Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen cumhur şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilgi eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile müteallik ve Türk’e özgü mazmunında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belli başlı bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazılan ve zamanla anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. Yırler temel dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki dörtlüklere (üçlük yahut ikilik bile olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise cumhur dilinde “saz” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yeniden edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün belli başlı bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir cumhur şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en besbelli özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Yani hece sayısı bakımından bir sınırlama gayrimümkün.

Yırlerin yetişkin çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Yırler bu şekilde cumhurın malı olurlar ve cumhurın her kesimine hitap eden sanat erilar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir müzik türüdür. Yırler çoğu kat, bir tabiat hikâyeı ya da bir kahramanlık içinsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, ülke adlarının, hatta konuların birlikte değiştiği görüldüğü kucakin, nerede doğduklarını saptamak hızleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü yırler olarak dü alt bölüm yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı kucakine yer uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise ekseriyetle mandepsi havaları ülke alır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık gökyüzü adı verilmektedir.

Türklerde meselelenen konulara bakarak bile sınıflama karşılayıcı yazarlar vardır. Mevzularına bakarak yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Natür yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Merasim yırleri
İş yırleri
Hakkındalıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Baziçe yırleri
Doğa ve efsanevi yırleri
Zeybek havası ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve yaraklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri